بررسی تهذیب از نگاه خواجه نصیرالدین طوسی و بحیّه - دانلود رایگان



دانلود رایگان پایان نامه بررسی تهذیب از نگاه خواجه نصیرالدین طوسی و بحیّه ابن‌پقوده (با تأکید بر کتاب اوصاف الاشراف و وظایف القلوب)

دانلود رایگان
بررسی تهذیب از نگاه خواجه نصیرالدین طوسی و بحیّه ابن‌پقوده (با تأکید بر کتاب اوصاف الاشراف و وظایف القلوب)بررسی تهذیب از نگاه خواجه نصیرالدین طوسی و بحیّه ابن پقوده (با تأکید بر کتاب اوصاف الاشراف و وظایف القلوب)
مقدمه (قد افلح من زَکَّها)[1]
آدمیان به حکم فطرت خداجو و کمال طلب خویش در پی تعالی و معنویتند و برای گریز از گزند روزمرگی و تعلقات مادی، راهی می­جویند و پناهی می­طلبند.
در این میان، تهذیب نفس و انس با خالق یکتا، بهترین درمان زخم هایی است که روح کمال جوی مردمان دنیا زده و خسته از تکاثر دنیوی بدان ها دچار شده است.
از مهم ترین دغدغه های بشرِ امروز، پاک سازی هوا از آلاینده هایی است که سلامت جسم انسان را به خطر انداخته است؛ اما تهذیب روان و پاک سازی روح بشر از اخلاق نامطلوب، چه سهمی از دغدغه ها و نگرانی های آدمیان دارد؟!
انواع ناراحتی های روانی، افسردگی ها، جنایات مدرن و مواردی از این دست، زنگ خطری است بسیار جدی که به نظر می رسد در عصر تکنولوژی، به اندازۀ لازم بدان ها پرداخته نشده است.
تهذیب و پاکسازی نفس یکی از مباحث مهم اخلاق و از ارکان اساسی سیر و سلوک به شمار می آید.
آدمی تنها می تواند با خودسازی و تهذیب نفس خویش، از مرز حیوانیت برهد و خود را به مقام والا و پرارج انسانی برساند.
صفات رذیله و بیماری های نفسانی باعث می شود تا عقل و قلب آدمی از دریافت حقایق بازماند.
اهمیت پرداخت به تهذیب نفس تا بدان جاست که قرآن مجید بعد از یازده قسم مهم در سورة شمس، یادآور می شود که سعادت و رستگاری تنها از آنِ کسانی است که به تهذیب و تزکیة نفس خود بپردازن:. قَد أفلَحَ مَن زَکَّها
شخصیت های برجسته ای همچون ابن پقوده در سنت یهودی و خواجه نصیرالدین طوسی در سنت اسلامی ـ که اتفاقاً هم عصر بوده اند ـ حدود هفتصد سال پیش، نخبگان دینی ای بودند که به تهذیب نفس، توجه ویژه نشان دادند.
شباهت های جالبی میان افکار و ایده های این دو اندیشمند وجود دارد: هر دو، فیلسوف[2] بودند؛ هر دو مدتی به منصب حکومتی قضاوت، اشتغال داشتند؛ هر دو فقیه و محل رجوع مردم در مسائل شرعی بودند؛ و هر دو، سرانجام پس از مشاغل متعدد، در سن پختگی و کمال به تهذیب اخلاق روی آورده، اثر یا آثاری اخلاقی پدید آوردند.
کتاب اخلاقی ابن پقوده، وظایف قلوب [3] و کتاب اخلاقی خواجه نصیرالدین طوسی که در این رساله بدان پرداخته شده، اوصاف الاشراف [4] است. این دو اثر، بر سنت های اخلاقی پس از خود، تأثیرگذار بودند.
1.1. طرح تحقیق 1.1.1. پیشینۀ موضوع پیش از آغاز بخش اصلی این پژوهش در مقایسه و تطبیق این دو اثر (الهدایۀ الی فرائض القلوب و اوصاف الاشراف)، در باب تهذیب اخلاق، به جست وجو پرداختم تا سابقه ای از آن به دست دهم و در صورت امکان از آن ها بهره گیرم؛ امّا متاسفانه در این موضوع، به تحقیق مستقلی دست نیافتیم.
1.1.2. پرسش اصلی تحقیق پرسش اساسی در این تحقیق این است که دیدگاه خواجه نصیرالدین طوسی مسلمان و ابن پقودۀ یهودی در باب تهذیب اخلاق چیست و چه شباهت ها یا چه تمایزهایی میان این دو دیدگاه وجود دارد؟
ویژگی ها و امتیازات هر یک از این دو کتاب نسبت به دیگری چیست؟
کدام یک از صبغۀ عرفانی بیش تری برخوردار است؟
با توجه به این که هر دو اندیشمند، فیلسوف بودند، کدام یک صبغۀ فلسفی بیش تری دارد؟
1.1.3. ساختار تحقیق این تحقیق در پنج فصل، سامان یافته است:
فصل اول: کلیات: بیان مسأله، پرسش های اصلی و فرعی، سابقه و ضرورت تحقیق، و ساختار می باشد.
فصل دوم: در این فصل به مفاهیم اساسی پرداخته ایم: تهذیب اخلاق، وظایف قلوب، و اوصاف الاشراف.
فصل سوم: معرفی ابن پقوده نمایندۀیهودیت و مباحث تهذیب اخلاق در یهودیت.
فصل چهارم: معرفی خواجه نصیرالدین طوسی نمایندۀ اندیشه اسلامی در مبحث حاضر و مباحث تهذیب اخلاق در اسلام.
فصل پنجم: بررسی تطبیقی تهذیب اخلاق در وظایف قلوب و اوصاف الاشراف .
در پایان نیز به نتیجه گیری پرداخته ایم.
1.1.4. شیوة تحقیق اخلاق، بخش جدایی ناپذیر رابطۀ انسان با خدا و دیگر آدمیان است. جایگاهی بسیار اساسی در دین، روابط خانوادگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، و حتی پزشکی دارد. در رفتار آدمیان با حیوانات و محیط زیست نیز تعیین کننده است. زیرشاخه های اخلاق را تا هر جا که انسان حضور دارد، می توان توسعه داد. از این رو امروزه با عناوین فراوانی در این عرصه روبه رو هستیم که مهم ترین آن ها از این قرار است:
اخلاق بندگی، اخلاق زیستی، اخلاق معاشرت، اخلاق خانواده، اخلاق جنسی، اخلاق همسرداری، اخلاق حرفه ای، اخلاق پزشکی، اخلاق سیاسی، اخلاق حیوانات، اخلاق محیط زیست، اخلاق دانشجویی، اخلاق هنجاری، اخلاق حکمرانی (فرماندهی و فرمانبری)، اخلاق یهودی، اخلاق مسیحی، اخلاق اسلامی و مواردی از این دست.
در این زمینه برآنیم تا با جستجو و کاوش در جنبه های پیدا و پنهان دو سنّت یهودی و اسلامی و در آثار دو متفکّر بزرگ و تأثیرگذار این دو دین (ابن پقودۀ یهودی و خواجه نصیرِ مسلمان) به ریشه ها و درون مایه های مشترکی دست یابیم. اگر این انتظار برآورده نشود، مسلّماً می توان در بسیاری از مبانی، همچون ذاتی بودن اصول اخلاقی، کلّی بودن و جاودانگی این قواعد و مشترک بودن این اصول در ضمیر و عقل آدمیان، تردید کرد. تلاش بر آن است که با تطبیق میان دو اثر برجستة این دو متفکّر با توجه به تعلقشان به دو سنّت الاهی به بحث و بررسی بپردازیم. امید آن که نتایج این بحث، دانش پژوهان و دانشجویان را مفید افتد.
شیوه ای که در این جا از آن بهره می برم تطبیق این دو اثر (وظایف قلوب و اوصاف الاشراف) در رویکرد آن­ها به تهذیب نفس است. ابتدا به بیان موضوعات مشابه در هر دو کتاب پرداخته خواهد شد و در عین حال، تفاوت نگاه هر دو اندیشمند در نحوۀ پرداختن به موضوع ذکر می­شود.
موضوعات مشترکی که در تهذیب نفس مورد تأکید هر دو متفکر (ابن پقوده و خواجه نصیرالدین طوسی) است، عبارتند از: توحید، اطاعت و بندگی خدا، توکّل، اخلاص، توبه، محاسبة نفس، زهد، محبت و عشق به خدا، که هر اندیشمند از منظر خود و فضای دینی خویش به این موضوعات به عنوان وسایل و ابزارهای تهذیب نفس، پرداخته­ است. موضوعات غیرمشترک کتاب وظایف قلوب در دو باب مطرح می شود: باب دوم، فی شرح الوجوه الاعتبار بالمخلوقین و فضل نعمة الله علیها؛ و باب ششم، فی شرح وجوه التواضع و الخشوع لله علینا. موضوعات غیرمشترک کتاب اوصاف الاشراف نیز عبارتند از: باب اول، ایمان، ثبات، نیت، صدق، انابت؛ باب دوم، فقر، ریاضت، تقوا؛ باب سوم، خلوت، تفکر، خوف، حزن، رجاء، صبر و شکر؛ باب چهارم، ارادت، شوق، معرفت، یقین و سکون؛ باب پنجم، رضا؛ باب ششم، فنا.
سپس کوشیده­ام هر دو متن را به گفت­و­گویی وارد کنم که از خلال آن، میزان هم آوایی و هم زبانی این دو اثر، سنجیده شود؛ و در نهایت به کلیّت، عمومیّت، ذاتیّت و جاودانگی اصول اخلاقی ای دست یابم که خداوند متعال، آن ها را با تمام تفاوت های انسانی، در نهاد و عقل همۀ آحاد بشر قرار داده است.
امیدوارم حاصل این کوشش، اثری درخور و قابل استفاده برای دیگران باشد.
البته نواقص و خطاهایی نیز در کار خواهد بود؛ اما بی تردید موجود، با دیدۀ اغماض اهل فضل، این اندازه را بر صاحب این قلم خواهد بخشید.
1.1.5. ضرورت تحقیق پس از مطالعة ادیان ابراهیمی، در می یابیم که به دلیل مشترکات فراوان یهودیت و اسلام در بسیاری از موضوعات اساسی، همچون توحید و یگانه باوری، اعتقاد به معاد، و ارسال رسل و مواردی از این دست، به ویژه اصول مشترک در تهذیب نفس، بر دانشجویان و پژوهشگران فرض است که به اندازه لازم و کافی، از آموزه­های دینی هر دو دین مطلع باشند. از این رو این تحقیق می­کوشد به بخشی از این نیاز پاسخ گوید.
1.1.6. هدف تحقیق هدف این تحقیق به رغم فاصلۀ آشکار یهودیان و مسلمانان، این است که نشان دهیم در اصول و شیوه­های تهذیب نفس، چنین فاصله ای در میان نیست و حتی در موارد بسیار، به دلیل مطابقت و همسانی اصول تهذیب اخلاق در هر دو دین با انسانی فارغ از یهودی یا مسلمان، مواجه می­شویم؛ شاید نشو و نمای ابن پقودۀ یهودی در فضای اسلامی اندلس قرن یازده و دوازده میلادی، در این همسانی و هماهنگی بی­تاثیر نبوده باشد، اما به نظر می­رسد انسان ها، فارغ از تفاوت هایی که دارند، امیال و نفس مشترک نیز دارند و شیوه ها برای تهذیب و پالایش نفس، چندان تمایز و تفاوتی ندارند.

[1].شمس/ 9.
[2]. به بخش تطبیق و مقایسه دو نویسنده (ابن پقوده و خواجه نصیرالدین طوسی) در همین تحقیق، مراجعه کنید.
[3]. کتاب وظایف قلوب تنها اثر بازمانده از ابن پقوده در زمینة تهذیب اخلاق است.
[4]. کتاب اوصاف الاشراف یکی از چند کتابی است که خواجه نصیرالدین طوسی در باب تهذیب اخلاق نگاشته است؛ اثر دیگر او در زمینۀ اخلاق کتاب گران­سنگ اخلاق ناصری است.
فصل اول:کلیّات.. 4
مقدمه 5
1.1. طرح تحقیق. 6
1.1.1. پیشینۀ موضوع6
1.1.2. پرسش اصلی تحقیق. 6
1.1.3. ساختار تحقیق. 6
1.1.4. شیوة تحقیق. 7
1.1.5. ضرورت تحقیق. 8
1.1.6. هدف تحقیق. 8
فصل دوم: مفاهیم اساسی. 9
2.1. تهذیب و اخلاق. 10
2.1.1. تهذیب.. 10
2.1.1.1. تعریف تهذیب... 10
2.1.1.2. نیروهای سه گانۀ نفس.... 13
2.1.1.3. رابطۀ تهذیب با تزکیه. 16
2.1.1.4. رابطة تهذیب با توحید.. 17
2.1.2. اصول و مراتب تهذیب.. 18
2.1.2.1. فضایل و رذایل اخلاقی.. 18
2.1.2.2. ارادۀ انسان و تهذیب... 18
2.1.2.3. امکان تهذیب... 19
2.1.3. امور اساسی در تهذیب.. 19
2.1.3.1. معنای نفس و مراتب آن.. 19
2.1.3.2. ارکان چهارگانۀ سلوک... 21
2.1.3.3. جهاد با نفس.... 22
2.1.3.4. خودشناسی و معرفت نفس.... 22
2.1.3.5. حالات جسم و روح.. 23
2.1.3.6. خداشناسی و معرفت نفس.... 23
2.1.4. عوامل مؤثر در تهذیب نفس.. 24
2.1.4.1. ایمان به خدا24
2.1.4.2. عبادت و بندگی خدا24
2.1.4.3. دوستی و عشق به خدا24
2.1.4.4 توکّل به خدا24
2.1.4.5. عقل و دانش در مسیر تهذیب... 25
2.1.4.6. استاد و راهنما در تهذیب... 25
2.1.4.7. اخلاص در تهذیب... 25
2.1.4.8. عوامل دیگر. 25
2.1.5. موانع تهذیب نفس.. 26
2.1.5.1. گناه. 26
2.1.5.2. خودخواهی و حبّ نفس.... 26
2.1.5.3. حبّ دنیا26
2.1.5.4. ظلم و ستم.. 27
2.1.5.5. خشم و غضب... 28
2.1.5.6. موانع دیگر. 28
2.1.6. نتایج و آثار تهذیب نفس.. 28
2.1.6.1. آرامش روحی و روانی.. 28
2.1.6.2. حال خوش.... 28
2.1.6.3. یقین.. 28
2.1.6.4. قرب و خشنودی خدا28
2.2. معرفی کتاب وظایف قلوب الهدایة الی فرائض القلوب 29
2.2.1. تاریخ نگارش وظایف قلوب.. 29
2.2.2. هدف کتاب وظایف قلوب.. 29
2.2.3. تمایز کتاب وظایف قلوب از سایر کتب اخلاقی. 31
2.2.4. ساختار کتاب وظایف قلوب.. 31
2.2.5. شیوۀ ترتیب منازل در وظایف قلوب.. 32
2.2.6. غایت تهذیب اخلاق در وظایف قلوب.. 33
روش عرفانی/ فلسفی در وظایف قلوب.. 33
2.3. معرفی کتاب اوصاف الاشراف 35
2.3.1. معرفی اوصاف الاشراف. 35
2.3.2. پیشینۀ اوصاف الاشراف. 36
2.3.3. تفاوت اخلاق ناصری با اوصاف الاشراف 38
2.3.4. علّت تألیف اوصاف الاشراف از نگاه دیگران. 44
2.3.5. آثار مثبت اوصاف الاشراف. 46
2.3.6. تعداد و ترتیب منازل یا مقامات در اوصاف الاشراف. 46
2.3.7. منزل، مقام و درجۀ اهل سلوک در اوصاف الاشراف. 47
فصل سوم: تهذیب اخلاق از منظر ابن پقوده49
3.1. معرّفی نمایندۀ اخلاق یهودی در این پژوهش (بحیّه ابن پقوده)50
3.1.1. زندگی بحیّه ابن پقوده50
3.1.2.آثار ابن پقوده50
3.1.3. محتوای وظایف قلوب 51
3.1.4. وظایف انسان از دیدگاه ابن پقوده51
3.1.5. علّت تألیف رساله از زبان مولّف.. 51
3.1.6. علت نامگذاری کتاب از نگاه پژوهشگران. 52
3.1.7. شناخت وحدانیّت خدا در اندیشۀ ابن پقوده52
3.1.8. طبیعت و وظیفۀ انسان. 53
پنج
3.1.9. رابطۀ عقل و شریعت در اندیشۀ ابن پقوده53
3.1.10. نیّت قبل از وظایف قلب.. 54
3.2. تهذیب اخلاق از منظر ابن پقوده54
فصل چهارم: تهذیب اخلاق از منظر خواجه نصیرالدین طوسی. 58
4.1. معرفی نمایندة اخلاق اسلامی در این پژوهش (خواجه نصیرالدین طوسی)59
4.1.1. اساتید خواجه60
4.1.2. خواجه نصیر در قلاع اسماعیلیّه60
4.1.2. خواجه نصیر در دربار مغولان. 62
4.1.4. فعالیت های علمی خواجه نصیر63
4.1.5. شاگردان خواجه نصیر65
4.1.6. آثار خواجه نصیر66
4.2. تهذیب اخلاق از منظر خواجه68
فصل پنجم: بررسی تطبیقی شیوه های مشترک سلوک در تهذیب نفس از نگاه دو اندیشمند. 71
5.1. تطبیق و مقایسۀ دو کتاب.. 73
5.2. تطبیق و مقایسۀ دو نویسنده75
5.3. بررسی تطبیقی تهذیب اخلاق در دو اثر (اوصاف الاشراف و وظایف قلوب)77
5.3.1. دیدگاه های ابن پقوده و خواجه نصیر طوسی در باب توحید. 78
5.3.1.1. دیدگاه ابن پقوده در باب توحید.. 78
5.3.1.2. دیدگاه خواجه نصیر در باب توحید.. 80
5.3.1.2.1. اتحّاد از نظر خواجه نصیر. 80
5.3.1.2.2. وحدت از نگاه خواجه نصیر. 81
شش
5.3.2. دیدگاه های ابن پقوده و خواجه نصیر در باب اطاعت و فرمان برداری از خدا82
5.3.2.1. دیدگاه ابن پقوده در باب اطاعت... 82
5.3.2.2. دیدگاه خواجه نصیرالدین طوسی در باب تسلیم (اطاعت). 89
5.3.3. دیدگاه های ابن پقوده و خواجه نصیر در باب توکّل. 90
5.3.3.1. دیدگاه ابن پقوده در باب توکّل 90
5.3.3.2. دیدگاه های خواجه نصیر دربارۀ توکّل.. 92
5.4.1. دیدگاه های ابن پقوده و خواجه نصیر در باب اخلاص.. 100
5.4.1.1. دیدگاه ابن پقوده در باب اخلاص..... 100
5.4.1.2. دیدگاه خواجه نصیر دربارۀ اخلاص..... 104
5.5.1. دیدگاه های ابن پقوده و خواجه نصیر دربارۀ توبه105
5.5.1.1. دیدگاه ابن پقوده دربارۀ توبه. 105
5.5.1.2. دیدگاه خواجه نصیر طوسی دربارۀ توبه. 112
5.3.6. دیدگاه های ابن پقوده و خواجه در باب محاسبۀ نفس.. 117
5.3.6.1. دیدگاه ابن پقوده دربارۀ محاسبۀ نفس.... 117
5.3.6.2. دیدگاه خواجه نصیر در باب محاسبۀ نفس.... 119
5.3.7. دیدگاه های ابن پقوده و خواجه نصیر در باب زهد. 121
5.3.7.1. دیدگاه ابن پقوده در باب زهد.. 121
5.3.7.2. دیدگاه خواجه نصیر در باب زهد.. 126
5.3.8. دیدگاه های ابن پقوده و خواجه نصیر در باب محبّت و دوستی خدا127
5.3.8.1. دیدگاه ابن پقوده در باب محبّت... 127
5.3.8.2. دیدگاه خواجه نصیر در باب محبّت... 130
نتیجه گیری. 134
پي نوشت ها135
منابع و مآخذ. 146
الف) منابع فارسی. 146
ب) منابع عربی. 147
ج) منابع انگلیسی. 148


دریافت فایل
جهت کپی مطلب از ctrl+A استفاده نمایید نماید




تهذیب


خواجه نصیرالدین طوسی


بحیّه ابن‌پقوده


مقاله


پاورپوینت


فایل فلش


کارآموزی


گزارش تخصصی


اقدام پژوهی


درس پژوهی


جزوه


خلاصه